« بانامل » بود ، اجاره دادم به ده هزار تومان . يازده روز در آنجا توقف نمودم . جهاز كمپانى « بنگل » انگليسى كه پست را هم مىبرد و به اصطلاح آنها « ميل » مىگويند « 29 » از بوشهر به لنگه آمد كه برود به بمبئى . در آن جهاز اتاق گرفتم و اجزاء هم بودند . روانهء عباسى شديم . حاجى محمد حسن و جميع تجار در جهاز به استقبال آمدند . در عمارت دلپذيرى كه فرش و ملزومات و شيرينى حاضر كرده بودند ، وارد شديم . سه روز بعد ، حكومت و گمرك را هردو به حاجى محمد حسن واگذاشتم و علاوه بر مأخذ سابق ، دوازده هزار تومان هم تمسك گرفتم . در اين بين ، تلگرافى از امين - السلطان رسيد كه ، ظل السلطان مىگويد چون تجزيهء گمرك و حكومت در عباسى و لنگه ممتنع است ، حالا كه گمرك را ضبط كرده‌ايد ، حكومت را هم از روى جمع ديوانى قبول كنيد ؛ ولى من ساخلوى سرباز و توپچى و سوار نمىتوانم بدهم . تكليف چه چيز است ؟ فورا جهازى از جهازات عجم عازم بوشهر بود ، تلگراف را جواب دادم كه ، من قبل از اين تلگراف ، عمل ماليات و حكومت را هم گذرانده و تمسك گرفته‌ام و ابدا حاجت به تقويت ندارم . مأخذ جمع ديوانى را هم خودم مىدانم . اگر شاهزاده بخواهد علاوه قلمداد كند ، دفتر و ثبت در نزد من حاضر است . البته فورا از شاهزاده قبول كنيد كه اگر طول بكشد ، پشيمان مىشود . اين عرض را هم صحيح كرده است ؛ اگر حكومت با آن‌ها مىشد ، كار ما پيشرفت نمىكرد . امين السلطان بعد از رسيدن تلگراف من ، از شاهزاده قبول كرد . مأخذ ماليات را در تلگراف سئوال كردند ؛ تعيين كردم . شاهزاده ديد كه صحيح است ، همان مأخذ را امضاء كرد و حكم به دفتر نوشتند كه اين مبلغ را از جمع شاهزاده برگردانند و جزء گمرك و ادارهء امين السلطان كنند . بازگشت به بندر لنگه چند روزى توقف نمودم . قسط سه ماههء گمرك و ماليات را برات تجارتى گرفتم و از آنجا برحسب خواهش حاجى محمد حسن ، ميرزا نصر الله را آنجا گذاشتم و آمدم بندر لنگه . ده روز اقامت كردم و قسط سه ماههء آنجا را هم گرفتم . قبل از حركت ، به حاجى ابو القاسم نوشتم كه منزلى براى من در خارج شهر بگيرد . چون هوا گرم شده بود ، باز همان عمارت حاجى احمد را تعيين كرده بودند . از لنگه روانهء بوشهر شدم . بعد از رفتن اقبال الملك ، حكومت بوشهر را به حاجى نصر الملك داده بودند ، ولى به ملاحظهء آن‌كه تابستان نزديك بود ، نايب الحكومه فرستاده بود و خودش نيامده بود . گمرك

--> ( 29 ) - كشتى بخار در 1836 م - 1252 ه ، به خليج فارس آمد . ولى تا مدت بيست و پنج سال پيشرفتى نكرد و بيشتر تجارت خليج توسط كشتى بادى انجام مىشد . انگليسىها علاقهء بسيارى به ايجاد ارتباط سريع با هندوستان داشتند . در 1862 - 1279 ارتباط با كشتى بخار بين بمبئى ، اروپا و آفريقا و خليج فارس برقرار كردند . تعداد كشتىهاى تجارتى و پستى در اين راه به زودى افزايش يافت . از جمله يك شركت ايرانى توسط چند نفر تاجر با كارمندان انگليسى افتتاح شد كه بين بمبئى و خليج طى طريق مىكرد .